ถ้าพูดถึงบรรลุธรรมต้องเข้าใจว่าอะไรบรรลุ เมื่อครู่นี้ไม่มีคนไม่มีสัตว์เลย ใช่ไหม มีแต่สภาพธรรม สภาพธรรมก็มีหลายอย่าง ความโกรธบรรลุธรรมไม่ได้แน่นอน ความโลภก็บรรลุธรรมไม่ได้ ความเมตตาจะทำให้บรรลุธรรมรู้แจ้งอริยสัจธรรม ได้ไหม
ไม่ได้
ได้ยินคำว่า สติ บ่อยๆ สติก็ไม่สามารถที่จะรู้แจ้งอริยสัจธรรม รู้แจ้งธรรมได้ ต้องเป็นปัญญาความเห็นถูก ความเข้าใจถูกในสิ่งที่มีจริงๆ คือ ในธรรมตามความเป็นจริงของธรรมนั้น
ถ้าพูดถึงปัญญา ก็เป็นอีกคำหนึ่งซึ่งภาษาไทย เราใช้คำนี้ เริ่มตั้งแต่โรงเรียน ครูก็จะรายงานว่ามีสติปัญญามากน้อยแค่ไหน แต่ไม่ใช่ปัญญาเจตสิก นี่เป็นความต่างกัน
สิ่งที่เราเข้าใจว่าเป็นปัญญาในทางโลกที่เราเข้าใจว่าสามารถที่จะสร้างเครื่องยนต์กลไกต่างๆ ได้ สามารถที่จะคิดเรื่องยารักษาโรค สามารถที่จะสร้างสิ่งที่วิจิตรต่างๆ ถ้าขณะนั้นไม่รู้ความจริงที่เป็นปรมัตถธรรม ไม่ใช่ปัญญาเจตสิก
เราขอยืมคำมาใช้ แต่ว่าเราก็จะต้องทราบว่าปัญญาเจตสิกเป็นธรรมที่สามารถเข้าใจถูกต้องในสิ่งที่กำลังปรากฏ จนกระทั่งประจักษ์แจ้งการเกิดดับ
ท่านพระสารีบุตรต้องมีปัญญาที่เข้าใจคำว่า ธรรม ต้องมีปัญญาในขณะที่ฟังรู้ว่าขณะนั้นเป็นสภาพธรรมแต่ละอย่าง ซึ่งเกิดเพราะเหตุปัจจัยต่างกัน แล้วสามารถที่จะประจักษ์การดับไป
เมื่อสามารถประจักษ์การเกิดดับของสภาพธรรม ก็คลายความยึดถือว่าเป็นเราเพราะว่าเป็นธรรมที่เกิดดับ เมื่อคลายความยึดมั่น ในสิ่งที่เคยเป็นเราทั้งหมด หรือสภาพธรรมที่เป็นนามธรรม และรูปธรรมทั้งหมด เห็นโทษภัยว่าเป็นแต่เพียงสภาพธรรมที่เกิดดับ จึงน้อมไปสู่การที่จะมีนิพพานเป็นอารมณ์ได้
ตราบใดที่เรายังพอใจในโลก คือ ในรูป ในเสียง ในกลิ่น ในรส ในความเป็นเรา เมื่อนั้นก็จะไม่สามารถที่จะรู้แจ้งอริยสัจธรรมที่ ๓ คือนิพพาน ถ้าไม่ประจักษ์แจ้งลักษณะของนิพพานโดยวิธีใดๆ ก็ตาม ไม่สามารถที่จะดับกิเลสได้
การเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือการเป็นพระอัครสาวกของท่านพระสารีบุตร คือ ปัญญาที่รู้ความจริงของสภาพธรรม แต่พระอรหันต์อื่นนอกจากท่านพระสารีบุตร ก็ไม่ได้เป็นเอตทัคคะ คือ ไม่ได้เป็นผู้เลิศ ไม่ได้เป็นอัครสาวกผู้เลิศในทางปัญญาอย่างท่านก็สารีบุตร
จะเห็นระดับขั้นของปัญญาที่ต่างกัน ตั้งแต่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระอรหันต์สาวก พระอัครสาวก และพระอรหันต์อื่นๆ ด้วย แต่ทั้งหมดต้องรู้แจ้งอริยสัจธรรม ต้องเป็นปัญญาที่ดับกิเลส เพราะเหตุว่ามีนิพพานเป็นอารมณ์
ขณะนี้ถ้าอบรมเจริญปัญญาเท่าท่านพระสารีบุตร หรือจะน้อยกว่าก็ได้ แต่ว่าสามารถที่จะรู้แจ้งสภาพธรรมในขณะนี้ ก็สามารถที่จะประจักษ์ได้ เพราะเหตุว่าเป็นความจริง
สนทนาธรรมที่รัฐสภา ตอนที่ 003