ผู้ฟัง ก็อย่างลมหายใจนี่ เราก็ไม่ได้ทำ เป็นแต่ว่าถ้าเรารู้สึกว่า ลมหายใจมันออกมาจนสุดแล้ว ก็ถือว่ามันดับ

ท่านอาจารย์ ถือไม่ได้ ไม่ได้รู้ว่าเป็นรูปนาม ถ้าตราบใดที่ยังไม่ประจักษ์แจ้งลักษณะของนามธรรมและรูปธรรมโดยแยกขาดจากกัน ที่เป็นนามรูปปริจเฉทญาณ และวิปัสสนาญาณขั้นอื่นๆ ยังไม่เกิด จะประจักษ์การเกิดขึ้นและดับไปของนามธรรมและรูปธรรมไม่ได้

คำว่า “ประจักษ์” หมายความถึงปัญญา ขณะนี้เสียงดับไป ทุกคนรู้ว่าเสียงดับ เป็นปัญญาหรือเปล่า เห็น ไม่ใช่ได้ยิน ทุกคนก็รู้โดยการฟังว่า เห็นก็ดับ และได้ยินในขณะนี้ก็ดับ แล้วจึงเห็นอีก ไม่ใช่เห็นเกิดสืบต่อไปเรื่อยๆ มีได้ยินเกิดสลับ แล้วมีจิตอื่นเกิดสลับ ขณะนั้นเป็นปัญญาหรือยัง ถ้าไม่เป็น จะใช้คำว่า “ประจักษ์” ไม่ได้ เพราะเหตุว่าประจักษ์หมายความถึงปัญญาที่รู้ชัด ลักษณะของสภาพธรรมนั้นเป็นอย่างนั้นอยู่แล้ว แต่ว่ายังไม่ได้อบรมเจริญปัญญาที่จะประจักษ์ในสภาพที่ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ต่อเมื่อใดปัญญาเจริญขึ้นรู้ชัดในลักษณะของสภาพธรรม สภาพธรรมปรากฏตามความเป็นจริง ปัญญาขั้นนั้นจึงประจักษ์ เพราะเหตุว่าสภาพธรรมปรากฏแก่ปัญญาที่อบรมเจริญแล้ว

เรื่องการปฏิบัติธรรมก็เป็นเรื่องที่ละเอียด เป็นเรื่องที่จะต้องฟังจริงๆ แล้วก็เข้าใจจริงๆ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของสมถภาวนา หรือวิปัสสนาภาวนา แล้วก็ไม่สับสนปะปนกันเรื่องของมิจฉาสมาธิ เรื่องของสัมมาสมาธิ เรื่องของสมถภาวนาต่างกับวิปัสสนาภาวนาอย่างไร หรือว่าในชีวิตประจำวันซึ่งเป็นการอบรมเจริญกุศลทุกประการ ก็เป็นทั้งสมถะและวิปัสสนาด้วย ถ้าสติปัฏฐานเกิดระลึกลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังปรากฏ