เวลานี้มองไม่เห็นว่าจะมืดแค่ไหน เพราะเหตุว่าดูเหมือนว่ามีแสงสว่าง
แต่ถ้า ปัญญาไม่เกิดรู้ลักษณะของสภาพที่กำลังปรากฏ ในขณะนี้ตามความเป็นจริง ขณะใดที่ไม่มีปัญญา ขณะนั้นมืดตื้อเพราะอวิชชาปิดกั้นไว้ เห็นก็เหมือนเดิม ก็เป็นสัตว์ เป็นบุคคล เป็นตัวตน และก็ยังมีโลภะ มีโทสะ มีอกุศลต่างๆ ก็ยังเหมือนเดิม เพราะฉะนั้นก็ดูเหมือนกับไม่มืด แต่ถ้าปัญญาเกิดขณะใด จะรู้ว่าก่อนที่ปัญญาจะเกิด อยู่ในโลกของความมืดจริงๆ เพราะเหตุว่าไม่เข้าใจลักษณะของสภาพธรรมตามความเป็นจริง

แนวทางเจริญวิปัสสนา ครั้งที่ 1881