สำหรับบางท่านที่ใคร่ครวญพิจารณาธรรม ที่ควรจะได้ศึกษาโดยละเอียด คือ รู้ว่าจิตประเภทไหนเกิดได้กี่ทวาร และรู้ได้กี่อารมณ์ เช่น จักขุวิญญาณ เกิดทวารเดียว คือ ต้องอาศัยจักขุปสาทเป็นทวาร เป็นทางที่จะให้เห็นรูปารมณ์ เท่านั้น ทำกิจอะไรไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น จักขุวิญญาณเป็นวิญญาณธาตุชนิดหนึ่ง ซึ่งรู้อารมณ์ได้อารมณ์เดียว

โสตวิญญาณก็โดยนัยเดียวกัน คือ รู้อารมณ์ได้อารมณ์เดียว ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ รู้ได้เฉพาะอารมณ์ของตนเพียงอารมณ์เดียว ทวารเดียว แต่สัมปฏิจฉันนจิตก็ดี ปัญจทวาราวัชชนจิตก็ดี แม้ว่าเป็นจิตต่างชาติกัน แต่ก็รู้อารมณ์ได้เท่ากัน คือ สามารถรู้อารมณ์ได้ ๕ อารมณ์ ทางทวารทั้ง ๕ เพราะฉะนั้น จึงเป็นมโนธาตุ ไม่ใช่วิญญาณธาตุอย่างจักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ... แนวทางเจริญวิปัสสนา ตอนที่ 1523

ถ้าจำแนกจิตโดยวิญญาณธาตุ จะมีวิญญาณธาตุ ๗ คือ จักขุวิญญาณธาตุ ๑ โสตวิญญาณธาตุ ๑ ฆานวิญญาณธาตุ ๑ ชิวหาวิญญาณธาตุ ๑ กายวิญญาณธาตุ ๑ เป็น ๕

และมโนธาตุ ๑ รู้อารมณ์ได้ ๕ อารมณ์ทางทวารทั้ง ๕ คือ รู้รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ซึ่งมโนธาตุมี ๓ ดวง คือ ปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ สัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง

จิตที่เหลือทั้งหมดเป็นมโนวิญญาณธาตุ รวมเป็นวิญญาณธาตุ ๗ ... แนวทางเจริญวิปัสสนา ตอนที่ 1524

รับฟัง ... วิญญาณธาตุ ๗ มโนธาตุ ๓